Türk milletinin bağımsızlık ateşini bir devlet çatısı altında taçlandıran Cumhuriyet'in temelleri, 28 Ekim 1923 gecesi Ankara'da atıldı. Milli Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından yeni Türk devletinin yönetim biçimini belirleyen bu tarihi karar, ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) kabul edilerek millet egemenliğine dayalı bir dönemin kapılarını araladı. Bu önemli an, 103 yıl sonra dahi Türk milletinin gurur kaynağı olmaya devam ediyor.
Cumhuriyete Giden Yol: Mücadele ve Kurumsallaşma Süreci
Cumhuriyet'e uzanan yol, Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak başlattığı Milli Mücadele ile şekillendi. Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya gelecekteki yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını ima eden Atatürk, bu düşüncesini dönemin şartları gereği bir süre gizli tuttu. 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla millet egemenliğine dayanan yeni yönetimin temelleri atılırken, 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tescillendi. Ardından 13 Ekim'de Ankara'nın başkent ilan edilmesi, yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında kilit bir rol oynadı.
"Gece olmuştu... Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşa'lara rastladım. (...) Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim. (...) Yemek sırasında 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program belirledim ve arkadaşları görevlendirdim."
Tarihi Gelişmeler ve Cumhuriyet'in İlanı
Savaş meydanlarında kazanılan zaferlerin ardından kurulan yeni devletin yönetim şeklinin netleştirilmesi ve devlet başkanlığı meselesinin çözüme kavuşturulması büyük önem taşıyordu. 27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve yeni hükümetin kurulamamasıyla ortaya çıkan siyasi durum, devlet yönetiminde köklü bir düzenlemeyi zorunlu kıldı. Bu kritik süreçte, 28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü'nde bir araya getirdi. Bu tarihi buluşmada, uzun süredir zihninde şekillenen Cumhuriyet'in ilanı kararı arkadaşlarıyla paylaşıldı.
- 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü'nde Cumhuriyet'in ilanı kararı alındı.
- Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası'nda değişiklik öngören kanun teklifini hazırladı.
- 29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM'de yapılan görüşmeler sonucunda "Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir" maddesi kabul edildi.
- Saat 20.30'da 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi ve Gazi Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Cumhuriyet'in Kutlanması ve Geleceğe Yansıması
Cumhuriyet'in ilanıyla devlet başkanlığı meselesi çözüme kavuşurken, hükümetin kuruluş şekli de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirildi, Fethi Bey ise TBMM Başkanlığına seçildi. Cumhuriyet'in ilanı, 29 Ekim gecesi ve ertesi gün halk tarafından coşkuyla kutlandı. 26 Ekim 1924'te yayımlanan kararname ile Cumhuriyet'in ilanı, 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanmaya başlandı. 19 Nisan 1925'te kabul edilen kanunla ise 29 Ekim, 1925 yılından itibaren "milli bayram" olarak ilan edildi. Çankaya Köşkü'nde söylenen "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" sözü, 103 yıl sonra da Cumhuriyet'in kuruluşuna uzanan bu kutsal mirası yaşatmaya devam ediyor.
